خوێندنەوەیەک بۆ شانۆنامەی “دادگاییکردن”ی دانا ڕەئووف

کاتێک مێژوو دەبێتە بارستەیەک لە بێدەنگی و برین، ئەدەب وەک تاقە ئامرازی گێڕانەوە دێتە کایەوە بۆ ئەوەی ڕووداوەکان لە فۆرمە وشکە مێژووییەکەیان دەربهێنێت و بییانخاتە ناو پانتاییی هەست و مەعریفەوە. شانۆنامەی “دادگاییکردن”ی دانا ڕەئووف، تەنیا دەقێکی شانۆیی نییە دەربارەی کارەساتی ئەنفال، بەڵکوو گوزارشتێکی فەلسەفییە بە “بوون”ی کوردی لە ساتەوەختە هەرە مەرگئامێزەکانیدا. دانا ڕەئووف لەم دەقەدا، فۆرمی شانۆی دۆکیومێنتاری (Documentary Theatre) بەکار دەهێنێت، بەڵام نەک تەنیا بۆ گواستنەوەی ڕاستییەکان، بەڵکوو بۆ بەرەوڕووبوونەوەی مێتافیزیکی لە نێوان “بکوژ” و “قوربانی”، لە نێوان “یاسا” و “دادپەروەری”دا.

ئەم شانۆنامەیە لە ڕووی پێکهاتەوە لە دە “سروود” پێکهاتووە. هەڵبژاردنی وشەی “سروود” لێرەدا ئاماژەیەکی قووڵی سیمیۆتیکییە؛ سروود گەلێک جار بۆ ستایشی ژیان یان نیشتمان دەوترێت، بەڵام لێرەدا دەبێتە “مارشی مەرگ”. دانا ڕەئووف لێرەدا وەک ئارکیۆلۆژیستێکی ئازار، گۆڕە بەکۆمەڵەکان هەڵدەداتەوە و دەنگی مردووەکان دەکاتە دەق.

لە تەواوی دەقەکەدا، ڕستەیەک وەک مۆتیڤێکی فەلسەفی دووبارە دەبێتەوە: ”تاوانی ئێمە کوردبوونمان بوو!” ئەم ڕستەیە تەنیا دروشمێکی سیاسی نییە، بەڵکوو گەڕانەوەیە بۆ چەمکی بوون (Ontology) لە دیدگای بکوژەوە (عەجاج یان دەسەڵاتی بەعس)، کوردبوون وەک (Essence) جەوهەرێک بینراوە کە پێویستە لەناو ببرێت.

لێرەدا دەقەکە دەچێتە ناو کایەی فەلسەفەی “بێتاوانی”ی هانا ئارێنت. ئارێنت باس لە “ناچیزەیی یان سادەیی شەڕ دەکات.” بکوژ لەم شانۆنامەیەدا (عەجاج)ە، خۆی وەک جێبەجێکاری فەرمان دەبینێت. ئەو ناڵێت “من دەکوژم چونکە حەزم لێیە”، بەڵکوو دەڵێت “من تەنیا فەرمانم جێبەجێ کردووە”. ئەمە ئەو خاڵەیە کە تێیدا مرۆڤایەتی لە بکوژ دادەماڵرێت و دەبێتە ئامێرێکی تەکنیکی. لە بەرامبەردا، قوربانییەکان لە ڕێگەی گێڕانەوەی وردەکارییەکان (تینوێتی، بێزاری، سکچوون، ترس)، هەوڵی سەلماندنی “بوونی بایۆلۆژی و مرۆیی” خۆیان دەدەن.

لە ڕووی هونه‌ری گێڕانەوەوە، دانا ڕەئووف تەکنیکی “گێڕانەوەی فرەدەنگ بەکار دەهێنێت. کەواتە ئێمە تەنیا یەک چیرۆکمان نییە، بەڵکوو بیست و شەش شایەتحاڵمان هەیە. هەر یەکەیان گۆشەیەکی تاریکی ناو قاوشەکانی نوگرەسەلمان یان بیابانی عەرعەرمان بۆ ڕووناک دەکەنەوە.

گرنگیی ئەم شێوازە لەوەدایە کە “ڕاستی” دابەش کراوە. دادوەر و داواکاری گشتی نوێنەرایەتی “یاسا” دەکەن کە بەدوای بەڵگەی مادیدا دەگەڕێن، بەڵام شایەتحاڵەکان (قوربانییەکان) نوێنەرایەتی “حەقیقەت” دەکەن، کە لە جەستە و یادەوەرییاندا هەڵکەنراوە. گێڕانەوەی شایەتحاڵی ژمارە ٣ دەربارەی لێدانی منداڵەکەی لە لایەن عەجاجەوە، یان شایەتحاڵی ژمارە ٩ دەربارەی ناشتنی ١١٢٤ کەس بە دەستی خۆی، گێڕانەوەیەکە کە لە سنووری “زمان” دەچێتە دەرەوە و دەبێتە “بانگەواز”.

لێرەدا “گێڕانەوە” ئەرکێکی مێژوویی دەبینێت؛ ڕێگری دەکات لەوەی مەرگ ببێتە ژمارە. کاتێک شایەتحاڵ دەڵێت “نەنە فاتم ئامۆزای خۆمان بوو”، ئەو لێرەدا ژمارەکان دەگۆڕێت بۆ مرۆڤێک، بۆ ناوێک، بۆ مێژوویەک. ئەمە بەرەنگاربوونەوەی “بیرچوونەوە”یە.

بیابان لەم شانۆنامەیەدا تەنیا شوێنێکی جوگرافی نییە، بەڵکوو فەزایەکی فەلسەفییە. بیابان لێرەدا وەک “نا-شوێن” مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. شوێنێک کە تێیدا هیچ یاسایەکی مرۆیی کار ناکات.

دانا ڕەئووف بە وردی وەسفی قاوشە تاریکەکان، گەرمای بیابان و بێئاوی دەکات. ئەم فەزایە “فەزایەکی بوونگەراییە”یە. قوربانییەکان فڕێ دراونەتە ناو زیندانێک کە نازانن بۆچی؟ کەی ئازاد دەبن؟ کەی و کێ بڕیاری مەرگیان دەدات؟

دیالۆگی نێوان دادوەر و شایەتحاڵەکان دەربارەی تەنکەری ئاوەکە، یەکێکە لە هەرە دیمەنە تراژیدی و هێماگەراییەکانی دەقەکە. ئاو، کە هێمای ژیانە، لێرەدا دەبێتە ئامرازی ئەشکەنجە. ڕژاندنی ئاوەکە لە لایەن عەجاجەوە بۆ سەر لمی بیابان، نیشاندەری ئەوپەڕی نیهێلیزم و دڕندەیی بکوژە بەرامبەر بە ژیان.

بەکارهێنانی فۆرمی سروود (Hymn) پەیوەندییەکی توندوتۆڵی بە ڕێوڕەسمە ئایینییەکان و شانۆی یۆنانی کۆنەوە هەیە. لە شانۆی یۆنانییدا، “کۆرس” دەوری گێڕانەوەی گشتی و لێکدانەوەی ڕووداوەکانی دەبینی. لەم شانۆنامەیەدا، “کۆرس” دەنگی قوربانییەکانە کە لە کۆتاییدا یەکدەگرن.

سروودی دەیەم (سروودی کۆتایی)، لوتکەی هێماییی دەقەکەیە. شایەتحاڵەکان قاپێکی دارینیان بە دەستەوەیە کە خۆڵی تێدایە. خۆڵ لێرەدا هێمایە بۆ “کۆتایی”، بۆ “خاک”، بۆ “شاردنەوەی ڕاستی”. کاتێک خۆڵەکە بڵاو دەکەنەوە، وەک ئەوە وایە یادەوەرییەکان لە گۆڕەکان دەربهێنن و بە جیهاندا بڵاوی بکەنەوە. ئەمە کردەیەکی ڕیتوواڵییە بۆ پاکبوونەوە (Catharsis) لەو تراوما گەورەیەی کە ساڵانێکی زۆرە خەپە کراوە.

عەجاج (یان حەجاج) لە دەقەکەدا تەنیا تاوانبارێک نییە، بەڵکوو نوێنەرایەتی “سیستەم” دەکات. ئەو لە دیالۆگەکانیدا بەردەوام پەنا دەباتە بەر “فەرمانەکانی سەروو”. ئەمە نیشانەی نەمانی “ئیرادەی تاکەکەسی”یە لە ناو سیستەمە تۆتالیتارەکاندا.

دانا ڕەئووف توانیویەتی ململانێیەکی درامیی بەهێز لە نێوان عەجاج و شایەتحاڵەکاندا دروست بکات. عەجاج “ئینکار” دەکات، بەڵام شایەتحاڵەکان بە “بەڵگە” وەڵامی دەدەنەوە. بەڵگە لێرەدا چەکی قوربانییە. کاتێک شایەتحاڵ باسی ڕەنگی چاوی منداڵەکەی یان بڕینی سکی کوڕەکەی دەکات، ئەو لێرەدا “بەڵگەیەک” بەرهەم دەهێنێت کە هیچ یاسایەک ناتوانێت فەرامۆشی بکات.

یەکێک لە هێما هەرە ترسناک و کاریگەرەکانی شانۆنامەکە، “سەگە ڕەشەکان”ی بیابانن. لێرەدا سروشت (ئاژەڵ) دەبێتە بەشێک لە مێژووی کارەسات. سەگەکان کە تەرمی قوربانییەکان دەخۆن، وێنایەکی واقیعی و مێتافیزیکیمان دەدەنێ دەربارەی بێباییبوونی جەستەی مرۆڤ لە ژێر سایەی فاشیزمدا.

ئەم دیمەنە، کە شایەتحاڵەکان لە پەنجەرەی قاوشەکانەوە دەیبینن، گوزارشتە لە “دۆخی بینین بێ توانای کارکردن”. قوربانییەکە تەنیا دەتوانێت تەماشای مەرگی خۆی و کەسوکاری بکات. ئەمە ئەوپەڕی بێدەسەڵاتییە کە دانا ڕەئووف وەک برینێکی دەروونی لە دەقەکەدا چاندوویەتی.

دانا ڕەئووف لەم دەقەدا خۆی لە خەیاڵکردنی بێمانا دوور خستۆتەوە. ئەو سوودی لە دۆسیە یاسایییەکان، شایەتحاڵە ڕاستەقینەکان و بەڵگەنامە پزیشکییەکان وەرگرتووە. لێرەدا شانۆ ئەرکێکی ئەخلاقی  لە ئەستۆ دەگرێت؛ ئەرکی پاراستنی حەقیقەت.

بەڵگەنامە پزیشکییەکان کە باس لە “ڕاوەستانی کتوپڕی دەورانی خوێن” دەکەن وەک هۆکاری مەرگی هەموو قوربانییەکان، نیشاندەری “درۆیەکی ڕێکخراو”ی دەسەڵاتە. شانۆنامەکە ئەم درۆیە دادەماڵێت و ڕاستییەکان (کیمیاباران، برسێتی، کوشتن) دەخاتە شوێنی.

زمانی شانۆنامەکە زمانێکی دوو جەمسەرییە. لە لایەکەوە زمانی “دادگا”یە کە زمانێکی سارد، فەرمی و ڕێساگەرایە. لە لایەکی ترەوە زمانی “شایەتحاڵەکان”ە کە زمانێکی پڕ لە وێنە، هەست و ئازارە.

ئەم دژایەتییە لە زماندا، وای کردووە دەقەکە ڕیتمێکی درامیی بەهێزی هەبێت. زمان لێرەدا تەنیا ئامرازی پەیوەندی نییە، بەڵکوو پانتاییی ململانێیە. بکوژ دەیەوێت بە زمانێکی گشتگیر (تێکدەران، خائینان، فەرمان) تاوانەکە بشارێتەوە، بەڵام قوربانی بە زمانێکی تایبەت (ناوی گوندەکان، ناوی کەسەکان، بۆنی میوەی گەنیو) تاوانەکە بەرجەستە دەکات.

لە کۆتاییی شانۆنامەکەدا، کۆرس دەڵێ: “ئێمە هەرگیز نامرین… نەمردووین، دەگەڕێینەوە!” ئەمە گۆڕینی مەرگی فیزیکییە بۆ مانایەکی هەمیشەیی. قوربانی لێرەدا بەسەر مێژووەوە دەبێتە “شایەتحاڵێکی هەمیشەیی”.

ئەم کۆتایییە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە کارەساتی ئەنفال تەنیا ڕووداوێکی ڕابردوو نییە، بەڵکوو برینێکی کراوەیە کە تا دادپەروەری بەدی نەیەت، دانەخرێت. “گەڕانەوە” لێرەدا گەڕانەوەی جەستەیی نییە، بەڵکوو گەڕانەوەی یادەوەرییە بۆ ناو ویژدانی مرۆیی.

شانۆ وەک یادگەی نەتەوەیی

لە کاتێکدا ئێمه‌ له‌ناو به‌رهەمی ئه‌ده‌بی و هونه‌ری ”وەهم”یدا خنکاوین، شانۆنامەی “دادگاییکردن”ی دانا ڕەئووف، دەقێکی دامەزرێنەرە لە ئەدەبیاتی واقیعی تروامای کوردیدا. نووسەر توانیویەتی بە هێزی هونه‌ری گێڕانەوە و قووڵیی فەلسەفی، یەکێک لە تاریکترین لاپەڕەکانی مێژووی مرۆڤایەتی بکاتە دەقێکی هونه‌ریی بەرز.

ئەم دەقە پێمان دەڵێت کە “دادگاییکردن” تەنیا لە هۆڵەکانی دادگادا تەواو نابێت، بەڵکوو دادگای ڕاستەقینە، ویژدانی خوێنەر و بینەرە کە دوای خوێندنەوەی ئەم دەقە، چیتر ناتوانێت وەک پێشتر تەماشای جیهان بکات. دانا ڕەئووف بەم کارەی، شایەتحاڵەکانی لە بیرچوونەوە ڕزگار کرد و مەرگی قوربانییەکانی کردە سروودێکی نەبڕاوە بۆ ئازادی و دادپەروەری.

• دادگاییکردن: دانا ڕەئووف، قوربانییەکانی ئەنفال لە دە سروددا ٢٠٢٦ سلێمانی.

• هانا ئارێنت، شەڕ و بێدەنگی.

• تیۆرییەکانی شانۆی دۆکیومێنتاری.

لە کوردستانی نوێ بڵاوبۆتەوە